Joanna Krysta

Każdy, kto utknął w korku w godzinach szczytu, intuicyjnie wie, że czas ma swoją cenę. Spóźnienie do pracy, stres czy ryzyko realnych konsekwencji opóźnienia sprawiają, że dla wielu kierowców kilka minut oszczędności bywa bardzo cenne. Przez lata polityka transportowa traktowała jednak czas kierowców jako stały i porównywalny między różnymi osobami i sytuacjami, zakładając, że wszyscy w podobny sposób reagują na opłaty drogowe. Czy rzeczywiście tak jest?

Na to pytanie odpowiadają Antonio Bento (University of Southern California), Kevin Roth oraz Andrew R. Waxman (University of Texas at Austin) pokazując, że kluczowa nie jest wyłącznie „wartość czasu”, ale także wartość pilności. Chodzi o to, jak bardzo zależy nam na szybkim przejeździe w danym momencie.

W analizowanych systemach kierowcy mają wybór pomiędzy bezpłatnym pasem, na którym trzeba liczyć się z korkami, a pasem płatnym z dynamicznym ustalaniem cen, gdzie opłata zmienia się wraz z natężeniem ruchu. W praktyce oznacza to płacenie za większą płynność jazdy i wyższą pewność dotarcia do celu w przewidywalnym czasie. Co istotne, kierowcy nie znają ceny przed wyjazdem z domu, a decyzja o skorzystaniu z płatnego pasa zapada szybko, pod wpływem chwili, w reakcji na aktualną sytuację na drodze.

Dzięki temu badacze mogą obserwować zachowania w warunkach bardzo zbliżonych do naturalnego eksperymentu. Wyniki pokazują, że gotowość do zapłaty silnie rośnie w momentach nagłego pogorszenia sytuacji na drodze, nawet jeśli faktyczna oszczędność czasu jest niewielka. Kierowcy płacą więc nie tyle za same minuty, co za redukcję niepewności i ryzyka spóźnienia. O tym, czy ktoś wybiera płatny pas, decyduje przede wszystkim pilność sytuacji: ważne spotkanie, sztywna godzina rozpoczęcia pracy czy konieczność punktualnego odbioru dziecka.

Wyniki te mają istotne konsekwencje dla projektowania polityki transportowej. Dynamiczne ceny pozwalają lepiej alokować ograniczoną przestrzeń drogową, bo umożliwiają skorzystanie z szybszego przejazdu tym kierowcom, dla których opóźnienie wiązałoby się z szczególnie dotkliwymi kosztami. Jednocześnie podważają uproszczony obraz opłat drogowych jako rozwiązania wyłącznie „dla bogatych” – z płatnych pasów korzystają bardzo różne osoby, ale głównie wtedy, gdy naprawdę zależy im na czasie.

W Polsce takie rozwiązania na razie nie funkcjonują. Opłaty drogowe mają charakter stały, a systemy dynamicznego ustalania cen w ruchu miejskim pozostają raczej przedmiotem debat niż praktyki. Badanie Bento i współautorów pokazuje jednak, że jeśli w przyszłości miałyby się pojawić, ich skuteczność zależałaby od uwzględnienia nie tylko średniej wartości czasu, lecz także zmiennej i trudnej do przewidzenia wartości pośpiechu.

Artykuł przypomina w ten sposób, że decyzje ekonomiczne są silnie zakorzenione w kontekście i chwili. Czas nie zawsze jest wart tyle samo – czasem jego wartość gwałtownie rośnie właśnie wtedy, gdy najbardziej go brakuje.