Edycja 2026: Ubóstwo w Polsce. Granice są umowne, niedostatek nie

Ilu Polaków żyje w ubóstwie? 2,6%, 5,4%, 13,8%, a może 42,3%? Wszystkie te odpowiedzi można uzasadnić danymi. Każda mówi jednak o czymś innym: uprawnieniach do pomocy społecznej, możliwości zaspokojenia biologicznych potrzeb, dystansie do poziomu życia przeciętnej rodziny albo możliwości prowadzenia skromnego, ale godnego życia. Nie ma jednej, obiektywnej granicy ubóstwa. Nie oznacza to jednak, że sam niedostatek jest kwestią definicji.

Przez ostatnie trzy dekady Polska stała się znacznie zamożniejsza, ale skala ubóstwa relatywnego nie zmniejszyła się trwale. Zmieniło się natomiast to, kogo dotyka ono najbardziej. W 2024 roku 22% par z co najmniej trojgiem dzieci żyła poniżej progu ubóstwa relatywnego. Nadal ryzyko ubóstwa w rodzinach wielodzietnych i wielopokoleniowych przekracza 20%. Przedstawiamy zharmonizowane dane GUS z Badania Budżetów Gospodarstw Domowych za lata 1993–2024. Pokazujemy, jak zmieniały się różne miary ubóstwa, kto jest najbardziej narażony na niedostatek, jak duże są różnice między regionami i co odróżnia gospodarstwa znajdujące się po obu stronach statystycznej granicy ubóstwa. Udostępniamy raport oraz porównywalne w czasie dane, które pozwalają wyjść poza uproszczone opowieści o tym, kto jest ubogi i dlaczego.

Edycja 2021: Jak zmieniało się ubóstwo w Polsce i co nas czeka?

W ciągu lat pytania do gospodarstw domowych ulegały zmianie, ale da się wyróżnić pewien stały zestaw pytań. W zespole GRAPE przeprowadziliśmy harmonizację tych danych. O ile w większości przypadków zmiany definicyjne nie pozwalają na przeanalizowanie wydatków na poszczególne produkty czy szczegółowo źródeł dochodów, można zdefiniować porównywalne w czasie miary dochodów, konsumpcji i ubóstwa. By zachować możliwie dużą porównywalość naszych wyników z raportami GUS, wydatki całkowite gospodarstwa stanowią miarę konsumpcji. Z tego samego powodu miarą dochodu w tym raporcie jest tzw. dochód rozporządzalny (suma bieżących dochodów pomniejszona o podatki i składki ubezpieczeniowe).

Źródło danych

Co roku GUS przeprowadza w Polsce Badanie Budżetów Gospodarstw Domowych (BBGD). W tym celu losuje  kilkadziesiąt tysięcy gospodarstw domowych, reprezentatywnych dla całej populacji ok. 13 mln gospodarstw domowych w Polsce. Dzięki zastosowaniu konkretnej metodologii losowania gospodarstw domowych, wyniki BBGD można uogólniać na sytuację w całej Polsce. 

W grupie wylosowanych gospodarstw przeprowadzana jest ankieta dotycząca danej rodziny. Kluczowa część badania przebiega w ten sposób, że każde z wylosowanych gospodarstw domowych przez miesiąc notuje swoje rozchody w książeczkach budżetowych. Poza tym każdy członek rodziny podaje swój wiek, płeć, wykształcenie oraz -- w przypadku osób powyżej 16 roku życia -- pyta się także o źródła i wysokość dochodu. Poza informacjami z „zeszytów” zbierane są również dane dotyczące wyposażenia, czy warunków mieszkaniowych (np. liczba pokoi w mieszkaniu/domu).

Oprócz informacji zebranych bezpośrednio od gospodarstwa GUS dodaje również swoje zmienne. Pierwsza z nich  są zmienne, które przyjmują wartość 1, gdy dana osoba spełnia kryterium ubóstwa, oraz 0 w pozostałych przypadkach. Poza tym GUS podaje także podział gospodarstw na grupy społeczno-ekonomiczne, przypisuje im typ tzw. biologiczny. GUS wyróżnia te grupy by dokładniej przyjrzeć się strukturze ubóstwa i zidentyfikować te grupy, które są najbardziej nim dotknięte.
Dla przykładu w 2019 roku w BBGD wzięło udział 35923  gospodarstw domowych. Zapytano je m.in. o główne źródło dochodu. Na podstawie deklarowanego głównego źródła dochodu 54% gospodarstw domowych sklasyfikowano jako utrzymujące się z pracy najemnej; 32% jako utrzymujące się z emerytury; oraz 4% jako utrzymujące się z użytkowania gospodartw rolnych.

W naszych miarach, poza dochodami i wydatkami, wykorzystaliśmy informacje o strukturze gospodarstwa domowego. Dzięki temu można wyróżnić na przykład samodzielnych rodziców (ok. 2.5% gospodarstw domowych), pary z dziećmi (ok. 22%), rodziny wielopokoleniowe z jednym rodzicem (ok. 1% gospodarstw domowych) oraz rodziny wielopokoleniowe z dwojgiem rodziców (ok. 3%).