Lenin się mylił. Skąd naprawdę brało się carskie zacofanie? 

Lenin się mylił. Skąd naprawdę brało się carskie zacofanie? 

Karol Bednarski

Kiedy myślę o przełomie XIX i XX wieku, kojarzy mi się on z dwoma zderzającymi się motywami. Z jednej strony belle époque – piękne kamienice, impresjonizm, rozkwit kultury na niespotykaną wcześniej skalę. Z drugiej - bieda i wykluczenie będące cieniem gwałtownego uprzemysłowienia. Dynamiczna urbanizacja, rozwój przemysłu napędzanego silnikami parowymi, elektrycznością i telegrafem. To wszystko podszyte uczuciem schyłku Starego Świata, który wkrótce miał utopić się w Wielkiej Wojnie, a potem w licznych rewolucjach. Ten obraz nie jest jednak w pełni udziałem Imperium Rosyjskiego. Przynajmniej jeśli chodzi o gospodarkę - Rosja pozostawała krajem wyraźnie zacofanym, daleko w tyle za zachodnimi mocarstwami. Industrializacja postępuje niezwykle ślamazarnie, kraj jest wciąż przede wszystkim rolniczy. Ówcześni politycy i późniejsi historycy spierali się o przyczyny. 

Po uwłaszczeniu chłopów w Imperium, ziemia nie przeszła bezpośrednio w ich ręce. Zarządzaniem zajmowały się obszcziny - wspólnoty chłopskie. Lenin widział w nich instytucję reakcyjną i feudalną. Jego zdaniem obszcziny utrwalały zacofanie wsi, hamując różnicowanie się chłopstwa na klasy i powstrzymując narodziny nowoczesnego proletariatu rolnego. To właśnie feudalne instytucje rolne miały być, wedle tej teorii, głównym hamulcem przemian gospodarczych w Imperium. 

W sposób zgodny z współczesną teorią ekonomii, źródeł zacofania rosyjskiej gospodarki szukali Anton Cheremukhin (Federal Reserve Bank of Dallas), Mikhail Golosov (Princeton), Sergei Guriev (Sciences Po i CEPR) oraz Aleh Tsyvinski (Yale) w pracy z 2017 roku. Wykorzystują tzw. dwusektorowy neoklasyczny model wzrostu i na podstawie danych z lat 1885–1913 obliczają historyczne kliny - zmienne mierzące siłę zaburzeń w gospodarce. Wyróżniają trzy główne kliny: pracy (błędny podział siły roboczej), kapitału (nieefektywny podział kapitału między sektory) oraz inwestycyjny (nieoptymalny podział między wydatkami teraz, a oszczędzaniem). Klin pracy rozkładają dodatkowo na trzy komponenty. Komponent konsumpcyjny mierzy zniekształcenia na rynkach towarów - jak bardzo utrudniony był dostęp do dóbr. Komponent produkcyjny mierzy bariery wejścia na rynki i siłę monopoli. I ostatecznie komponent mobilności pracy (czyli jakie było możliwości jej zmiany) - ten, który miałby być zaburzony przez istnienie obszcziny.  

Klin pracy rzeczywiście okazał się najistotniejszym źródłem zaburzeń. Ale po jego rozłożeniu na części wyszło coś nieoczekiwanego: wbrew tezom Lenina, zaburzenia nie wynikały głównie z feudalnych instytucji rolnych, ograniczających mobilność ludności. Połowę udziału w klinie pracy miał komponent produkcyjny - efekt siły monopolistycznej przedsiębiorstw. Gospodarka carskiej Rosji była silnie regulowana. Założenie spółki akcyjnej wymagało osobistej zgody cara. Prawo było pod tym względem znacznie ostrzejsze niż w krajach Europy Zachodniej. Tworzyło to bariery wejścia na rynek: szczęśliwcy z koncesjami cieszyli się ograniczoną konkurencją i chętnie to wykorzystywali. Kartele ustalały wysokie marże, ceny szły w górę, a pensje pracowników pozostawały śmiesznie niskie. Żeby to unaocznić: w fabrykach Imperium Rosyjskiego koszty pracy wynosiły przeciętnie poniżej 20% generowanej wartości dodanej. Dziś w krajach rozwiniętych to około 60%.

Dlaczego skutkiem było zatrzymanie industrializacji? Monopole i regulacje sztucznie ograniczały rozmiary przemysłu. Mało fabryk oznaczało mało miejsc pracy - miasta nie zasysały chłopów ze wsi. Zamiast konkurować – co mogłoby obniżać ceny i zwiększać produkcję - przedsiębiorstwa wolały się umawiać. Skoro produkcja była ograniczona, robotników też potrzeba było mniej. Chłopi, nawet gdyby chcieli przenieść się do miasta, zwyczajnie nie mieli gdzie pracować.

Problem zaburzeń w alokacji zasobów rozwiązał dopiero Związek Radziecki - i to w sposób brutalny. Za czasów Stalina centralnie sterowana gospodarka, z pomocą Planów Pięcioletnich i kolektywizacji, siłą skorygowała kliny i podniosła ogólny poziom produkcji. Ceną były miliony istnień poświęconych na ołtarzu gwałtownej industrializacji. Lenin mylił się co do diagnozy - źródłem rosyjskiego zacofania nie była feudalna wspólnota chłopska, lecz monopolistyczny kapitalizm pod ochroną państwa. Ale remedium, które zastosował jego następca, było jeszcze gorsze od choroby.

 

Dziennik Gazeta Prawna, 20 listopada 2026 r.

Tags: 
Tłoczone z danych