Lenin się mylił. Skąd naprawdę brało się carskie zacofanie?
Kiedy myślę o przełomie XIX i XX wieku, kojarzy mi się on z dwoma zderzającymi się motywami. Z jednej strony belle époque – piękne kamienice, impresjonizm, rozkwit kultury na niespotykaną wcześniej skalę. Z drugiej - bieda i wykluczenie będące cieniem gwałtownego uprzemysłowienia. Dynamiczna urbanizacja, rozwój przemysłu napędzanego silnikami parowymi, elektrycznością i telegrafem. To wszystko podszyte uczuciem schyłku Starego Świata, który wkrótce miał utopić się w Wielkiej Wojnie, a potem w licznych rewolucjach. Ten obraz nie jest jednak w pełni udziałem Imperium Rosyjskiego. Przynajmniej jeśli chodzi o gospodarkę - Rosja pozostawała krajem wyraźnie zacofanym, daleko w tyle za zachodnimi mocarstwami. Industrializacja postępuje niezwykle ślamazarnie, kraj jest wciąż przede wszystkim rolniczy. Ówcześni politycy i późniejsi historycy spierali się o przyczyny.
Po uwłaszczeniu chłopów w Imperium, ziemia nie przeszła bezpośrednio w ich ręce. Zarządzaniem zajmowały się obszcziny - wspólnoty chłopskie. Lenin widział w nich instytucję reakcyjną i feudalną. Jego zdaniem obszcziny utrwalały zacofanie wsi, hamując różnicowanie się chłopstwa na klasy i powstrzymując narodziny nowoczesnego proletariatu rolnego. To właśnie feudalne instytucje rolne miały być, wedle tej teorii, głównym hamulcem przemian gospodarczych w Imperium.
W sposób zgodny z współczesną teorią ekonomii, źródeł zacofania rosyjskiej gospodarki szukali Anton Cheremukhin (Federal Reserve Bank of Dallas), Mikhail Golosov (Princeton), Sergei Guriev (Sciences Po i CEPR) oraz Aleh Tsyvinski (Yale) w pracy z 2017 roku. Wykorzystują tzw. dwusektorowy neoklasyczny model wzrostu i na podstawie danych z lat 1885–1913 obliczają historyczne kliny - zmienne mierzące siłę zaburzeń w gospodarce. Wyróżniają trzy główne kliny: pracy (błędny podział siły roboczej), kapitału (nieefektywny podział kapitału między sektory) oraz inwestycyjny (nieoptymalny podział między wydatkami teraz, a oszczędzaniem). Klin pracy rozkładają dodatkowo na trzy komponenty. Komponent konsumpcyjny mierzy zniekształcenia na rynkach towarów - jak bardzo utrudniony był dostęp do dóbr. Komponent produkcyjny mierzy bariery wejścia na rynki i siłę monopoli. I ostatecznie komponent mobilności pracy (czyli jakie było możliwości jej zmiany) - ten, który miałby być zaburzony przez istnienie obszcziny.
Klin pracy rzeczywiście okazał się najistotniejszym źródłem zaburzeń. Ale po jego rozłożeniu na części wyszło coś nieoczekiwanego: wbrew tezom Lenina, zaburzenia nie wynikały głównie z feudalnych instytucji rolnych, ograniczających mobilność ludności. Połowę udziału w klinie pracy miał komponent produkcyjny - efekt siły monopolistycznej przedsiębiorstw. Gospodarka carskiej Rosji była silnie regulowana. Założenie spółki akcyjnej wymagało osobistej zgody cara. Prawo było pod tym względem znacznie ostrzejsze niż w krajach Europy Zachodniej. Tworzyło to bariery wejścia na rynek: szczęśliwcy z koncesjami cieszyli się ograniczoną konkurencją i chętnie to wykorzystywali. Kartele ustalały wysokie marże, ceny szły w górę, a pensje pracowników pozostawały śmiesznie niskie. Żeby to unaocznić: w fabrykach Imperium Rosyjskiego koszty pracy wynosiły przeciętnie poniżej 20% generowanej wartości dodanej. Dziś w krajach rozwiniętych to około 60%.
Dlaczego skutkiem było zatrzymanie industrializacji? Monopole i regulacje sztucznie ograniczały rozmiary przemysłu. Mało fabryk oznaczało mało miejsc pracy - miasta nie zasysały chłopów ze wsi. Zamiast konkurować – co mogłoby obniżać ceny i zwiększać produkcję - przedsiębiorstwa wolały się umawiać. Skoro produkcja była ograniczona, robotników też potrzeba było mniej. Chłopi, nawet gdyby chcieli przenieść się do miasta, zwyczajnie nie mieli gdzie pracować.
Problem zaburzeń w alokacji zasobów rozwiązał dopiero Związek Radziecki - i to w sposób brutalny. Za czasów Stalina centralnie sterowana gospodarka, z pomocą Planów Pięcioletnich i kolektywizacji, siłą skorygowała kliny i podniosła ogólny poziom produkcji. Ceną były miliony istnień poświęconych na ołtarzu gwałtownej industrializacji. Lenin mylił się co do diagnozy - źródłem rosyjskiego zacofania nie była feudalna wspólnota chłopska, lecz monopolistyczny kapitalizm pod ochroną państwa. Ale remedium, które zastosował jego następca, było jeszcze gorsze od choroby.